نگاهی به مدیریت سیلاب‌ها

محمد علایی- مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان
 27 فروردین 1398 ساعت 11:33  |  23  بازدید
نگاهی به مدیریت سیلاب‌ها

استان خراسان رضوی چندین سال است که درگیر خشکسالی های شدید، گسترده و کم‌سابقه بوده است.



به گزارش پایگاه خبری صبح هشتم، میانگین بارش استان طی 15 سال ۲۰۹ میلی متر، ۱۰ سال ۱۹۸ میلی متر، سال آبی ۹۵- ۹۶، ۱۸۹ میلی متر و سال آبی گذشته ۱۵۹میلی متر بوده است. امسال، سال که نو شد؛ آب و هوا هم نو شد. نوروز با بارندگی‌های شدید، گسترده و کم‌سابقه از راه رسید. از آغاز سال آبی(روز نخست مهرماه سال گذشته تاکنون) ۲۱۶میلی متر بارندگی داشته‌ایم. این مقدار بارش نسبت به سال گذشته (تا همین روزهای اخیر) ۲۳۴درصد و نسبت به دراز مدت ۴۷ درصد رشد داشته است. پرسشی در ذهن شکل می گیرد؛ آیا این ترسالی کم‌سابقه پایانی است بر قصه پر غصه خشکسالی‌های شدید و گسترده که تاب و توان ما را گرفت؟  دانش و توان انسان هنوز این اجازه را نمی‌دهد که بتوان پاسخ درست و علمی به این پرسش داد. این سال پرباران می‌تواند یک سال پربارش در دوره طولانی خشکسالی یا پایانی بر دوره خشکسالی باشد. ما با همه وجود از خداوند بزرگ و مهربان می‌خواهیم که امسال پایانی بر قصه پر غصه دوره خشکسالی باشد. همزاد بارندگی می‌تواند سیلاب باشد. می‌دانیم که در هر منطقه حجم بارش در ستیغ کوه‌ها و بلندی‌ها بیشتر از دشت ها و نقاط پست است. باران که می‌بارد متناسب با دمای هوا حجمی از آن تبخیر می‌شود و حجمی باقی می‌ماند. از حجم باقی مانده متناسب با جنس سنگ‌ها و خاک‌ها، پوشش گیاهی و شیب کوهستان، حجمی از آن به زمین نفوذ می کند و حجم باقی‎مانده نیز به دره‌ها و رودخانه‌ها سرازیر می شود. هرچه پوشش گیاهی و جنگلی بیشتر و انبوه تر باشد، حجم آب بیشتری به زمین نفوذ می‌کند و حجم کمتری از آن در سطح زمین جاری می‌شود. آبی که در رودخانه‌ها جاری می‌شود متناسب با حجم آب، عرض رودخانه یا شیب آن در رودخانه جاری می شود یا چنان چه حجم آب جاری بیش از ظرفیت انتقال رودخانه باشد، حجمی از آن به بیرون از رودخانه منتقل می شود. به این پدیده و آبی که به خارج از بستر رودخانه جاری می‌شود سیلاب می گوییم. در ایجاد سیلاب چند عامل نقش و سهم دارد که برخی از آن ها طبیعی‌ است و برخی انسان‌ساز. مهم‌ترین آن ها عبارت اند از:الف) شدت و مقدار بارش و دمای هوا در زمان بارش، ب) جنس و شیب سنگ های کوهستان و جنس و دانه بندی خاک های منطقه و میزان رطوبت خاک و سنگ، پ) پوشش گیاهی کوهستان، ت) عرض رودخانه و شیب آن و بود یا نبود مانع در رودخانه. از این میان شدت و مقدار بارش، دمای هوا، جنس سنگ و خاک و رطوبت آن، شیب و پوشش گیاهی به طبیعت منطقه بستگی دارد. انسان هم می‌تواند در برخی از این عوامل سهم داشته باشد.
۱- هرچه پوشش گیاهی خاک یا جنگل بیشتر و انبوه تر باشد، در هر بارش حجم روان‌آب کمتری ایجاد می‌شود. هرچه مساحت جنگل و پوشش گیاهی خاک را کمتر و تنگ تر کنیم؛ حجم روان آب بیشتری تولید خواهد شد.
۲- هرچه عرض رودخانه کمتر و بستر آن با ریختن پسماند و زباله بیشتر پر شود، توان آب‌گذری رودخانه کمتر و احتمال وقوع سیلاب بیشتر خواهد شد و هرچه عرض رودخانه بیشتر و بستر آن بدون مانع در برابر جریان آب باشد، توان آب‌گذری رودخانه بیشتر و احتمال وقوع سیلاب کمتر خواهد شد.
۳- آبخوان‌داری، آبخیزداری و تغذیه مصنوعی عملیاتی است که در حوضه آبریز رودخانه سرعت حرکت آب را کند می‌کند و باعث می‌شود که حجم بیشتری از آب در زمین نفوذ کند و حجم کمتری از آن در زمین جاری شود.
۴- سدها سازه‌های بزرگی هستند که آب رودخانه را در خود ذخیره می کنند و سیلاب‌ها را مهار و کنترل و جریان نامنظم سیلاب را به آب تمیز و تنظیم‌شده‌ای تبدیل می کنند.
در بارندگی‌های فروردین امسال عوامل گوناگونی دست به‌دست هم دادند و سیلاب‌های بی‌سابقه و ویرانگری رخ داد. مهم‌ترین این عوامل عبارت اند از:*  پس از چندین سال خشکسالی، بارش‌هایی کم سابقه با شدت بسیار زیاد، در مساحت زیاد و زمان طولانی داشتیم. پیامد این بارش‌ها-‌ بی‌توجه به رفتار انسان‌ها- ایجاد سیلاب است. در برخی حوضه‌های آبریز کشور بارش ها و سیلاب‌هایی با دوره برگشت ۲۰۰ یا ۵۰۰ یا ۱۰۰۰ سال داشتیم. در چنین بارش‌هایی سیلاب‌های تولیدی هم باید دور از انتظار باشد. * در ۷۰ سال گذشته تا توانسته ایم جنگل ها و علفزارهای طبیعی را نابود و تخریب کرده ایم، بستر رودخانه ها را تصرف و عرض رودخانه ها را کم کرده و در بستر کم باقی مانده رودخانه زباله و پسماند ریخته ایم. رکورددار نرخ و شدت تخریب خاک در جهان هم هستیم. * دولت ها و نهادهای دولتی وظایف و تکالیف حاکمیتی شان را در تعیین حریم و بستر رودخانه ها و جنگل ها و علفزارها و منابع آب و خاک و حفاظت و نگهداری از این سرمایه های خداداد ملی و لای روبی رودخانه ها یا انجام نداده اند یا خیلی کمتر از آن چه باید انجام داده اند. * مردم عزیزمان با همه خوبی هایی که دارند هشدارها را خیلی جدی نگرفتند و در برخی از زمان های طلایی به جای دور شدن از منطقه خطر، زمان را با گرفتن تصویر و فیلم و سلفی از دست دادند.
*در شبکه‌های مجازی خبرهای نادرست و شایعات، مدیریت سیلاب را کندتر و سخت‌تر کرد. * مدیریت سیلاب‌ها پر بود از توانمندی‌ها و نقاط قوت و انسجام مدیریتی و همدلی و همکاری مردم و دولت و قوه قضاییه و نیروهای بزرگوار انتظامی و نظامی و همچنین کمبودها و کاستی‌های ریز و درشت.
 اما از این سیلاب های ویرانگر و کم سابقه چه درس هایی باید گرفت؟ *  تجاوز به رودخانه ها، ریختن زباله و پسماند، تخریب جنگل و علفزار و شیار زمین‌های شیبدار، حرام، ناپسند و دور از اخلاق است. باید هر ایرانی، یک پاسدار محیط زیست باشد و دولت و نهادهای دولتی نیز به وظایف و تکالیف قانونی خود عمل کنند. * باید همه دست در دست هم، جنگل ها و علفزارهای آسیب‌دیده و تخریب‌شده را اصلاح کنیم، رودخانه‌ها را لای روبی و بسترهای تصرف شده را آزادسازی کنیم. *  اجرای طرح‌های آبخوان‌داری و آبخیزداری و تغذیه مصنوعی و ساخت سد با انجام مطالعات جامع و آینده‌نگری باید جدی گرفته شود. *  محیط زیست، زیستگاه و گهواره و مادر ماست. تهدید و تخریب محیط زیست تهدید سلامت و امنیت و دستاورد آن توسعه ای ناپایدار و شکننده است. باید با محیط زیست سازگار، همراه و دوست باشیم.


  افزودن نظر

آخرین تصاویر

آخرین ویدئوها